Hordhac

U-Gogol-Xaadhka Xukun-Daaddejin Ka Hirgasha Somaliland

Warbixin gaar ahaaneed oo Akaademiga (APD) iyo Hay'adda Interpeace ka soo wada saareen Xukun-daaddejinta Somaliland

Doorashadii ay shacbiga Somaliland doorteen 332 xubnood oo Golayaasha degaanka ah bishii Diisambar ee 2002dii, ayaa waxay markii ugu horreysay ifka u soo saartay xukun-daaddejin dhab ah oo ka hirgasha dalka loo aqoonsan yahay in uu ugu deggan yahay uguna horumarsan yahay geyiga Soomaaliyeed. Tan iyo markii Axdi-Qarameedkii ugu horreeyay lagu oggoolaaday Shirweynihii Boorame ee 1993kii , dalku wuxu u darbanaa in uu dhaqan geliyo xukun-daaddejin heer sare ah. Hayeeshee, in kasta oo xukuumaddii ka soo doogtay dagaalladii sokeeye ama xiisadihii hubeysnaa ay tallaabooyin ididiilo leh ka qaadday sidii ay u dhisi lahayd hay'adaha dawladeed iyo habab cashuuraha lagu soo xereeyo, haddana waxa hubaal ah in ay ka gaabisay sidii xukun-daddejin dhab ah loo samayn lahaa.

Ilaa iyo 1991kii, Xukuumadda ayaa magacaabi jirtay dhammaan Guddoomiyayaasha Degmooyinka iyo Gobollada ee dalka, xataa intii ka danbaysay oggolaanshihii taariikhiga ahaa ee Dastuurka Qaranka shacbigu sida aqlabiyadda ah ugu codeeyeen. In kasta oo ay Xukuumaddu ku doodi jirtay in kala qaybsanaanta qabyaaladeed shacbiga ka joogto sidii ay madaxdooda u soo dooran lahaayeen, haddana dad badan oo siyaasadda indho-indheeyaa waxay aamminsanaayeen in aanu hoggaanka siyaasadeed doonayn in xukunku farahooda ka baxo. Iayad oo ay doodad Xukun-daaddejintu socotay, ayay haddana nabaddii degellada qaarkood ka hana-qaadday u saamaxday in ay cashuur qaadaan iyaga oo shacbiga iyo shirkadahaba kaashanaya si u gutaan waajibaadka ijtimaaciga ah ee saran sida: adeegga guud, daryeelka caafimaadka, waxbarashada aasaasiga ah, laydhka, biyaha iyo is-gaadhsiinta. Degaammada tallaabooyinkaa hor bilaabay waxa ka mid ah: Awdal, Hargeysa iyo Saaxil.

Iyada oo ay weli hoggaamiyayaasha Degaammada xisaabtan ka dhexeeyo Xukuumadda Dhexe ayaa haddana hannaankii maamul u muuqdaa mid ku biyo-shubanaya urursanaantii talada ee Xarumaha Dhexe ama sareba. Sidaa awgeed ayay hoggaamiyayaasha Degaammadu inta badan uga cawdaan xaalado sharciyeed oo aan si fiican oo cad u qeexnayn, musuq-maasuq baahay iyo hawl-wadeenno aanay xirfaddooda iyo aqoontooduba fiicnayn. Si ay haddaba Golayaasha Degaanka ee cusub ee la soo doortay uga gudbaan carqaladaha deriska la noqday, APD/WSP Shirweynihii ay qabanqaabiyee Noofambar 2004tii ayaa 'XUKUN-DAADDEJINTA' loogu xushay mowduuc lagu sameeyo cilmi-baadhis qoto-dheer si loo kaabo geedi-socodka dimuqraadiyadeed ee Somaliland.

Ujeeddada guud ee mashruucan cilmi-baadhistu waxay ahayd sidii Xukuumadda Somaliland, Golayaasha Degaanka ee cusub iyo jilayaasha kale ee waddaniga ahba looga gargaari lahaa sidii ay u xoojin lahaayeen geeddi-socodka Xukun-daaddejinta iyada oo: la dejinayo geedaanka sharciyeed, la bixinayo tababarrada hoggaamineed ee lama-huraanka u ah Golayaasha Degaanka (Kuwaas oo ay iska kaashadeen APD iyo UN-Habitat), la aloosayo qorshayaal istaraatejiyadeed, la horumarinayo ka-qayb-galka dadweynaha ee hawlaha Golayaasha Degaanka ee cusub.

ARRIMAHA MA-DHAAFAANKA AH

In kasta oo hay'adaha aasaasiga ah ee dawladeed ay jireen markii doorashooyinka Degaammada la aloosayay 2002dii, haddana waxa jiray maamul kala dhantaalan oo heer walba ah, taas oo ay sii dheereyd Dawladaha Hoose oo aan xidhiidh qeexan la lahayn Dawladda Dhexe. Waxa kale oo intaa weheliyay la'aanta siyaasado iyo tusmooyin dibuhabayntii loo baahnaa lagu hirgeliyo si loo kordhiyo dakhliga Golayaasha degaanka ee cusub si u ballaadhiyaan adeegyada bulsho. Muran laxaad leh iyo is-maan-dhaaf cirka isku shareeray ayaa is-na wuxu ka dhex jiray hoggaamiyayaasha degaammada iyo Wasiirka Arrimaha Gudaha iyaga oo isku hayay magacaabista iyo xil-ka-qaadista Xogyayaasha Dawladaha hoose kaas oo awood la yaab leh ku leh arrimaha maamul iyo dhaqaale ee Dawladaha Hoose.

Arrin kale oo mudnaanteeda iyo murugsanaanteedaba lahayd waxay ahayd awood-qaybsiga iyo doorarka ay kala yeelanayaan: Dawladda dhexe, Gobollada iyo Degmooyinku iyo kala-xadaynta sohdimaha u dhxeeya. Su'aalo badan ayaa laga soo jeediyay sharciyada iyo awoodaha Golayaasha Degaanka ee cusub maa daama ay xil-gudashadoodu ku koobnayd magaalooyinka - sidaana lagag baaqday xil-gudashada iyo hanashada degaammo badan oo magaalooyinka ka baxsan. Arrintan waxa sii murgiyay Degmooyinkii badnaa ee la iska daba magacaabayay iyada oo uu reer waliba aqoonsi raadinayay iyo maal-gelin uu ka helo Dawladda Dhexe.

Arrinta mus-danbeedka (constituency) ayaa iyaduna mushkilad kale ahayd. In kasto oo ay cod-bixiyayaashu u codayn karayeen musharrixiintooda, haddana cid waliba isuma ay taagi karayn doorashada, ma daama qaddarin iyo tix-gelinba ay lahaayeen hadba ciddii Degaankaa ka soo jeedda. Taasi waxay keentay in muwaadiniin qarniyaal meel deggenayd aanay fursad ay iskaga sharraxaan meeshaa helin.

Dhinacyo badan marka laga eego, farsamo iyo waayo-aragnimo ahaanba, Xubno badan oo Goleyaasha Degaanka ka tirsan ayaa la is-weydiiyay xil-qaadkooda iyo xil-gudashadoodaba. Waxa aad iyo aad u baahay aqoonsiga la aqoonsaday in aanay Golayaasha Degaanku xilalkooda gudanayn taas oo meelaha qaarkood ka dhalisay in dadkii soo doortay ay sugi waayaan in maaro loo helo oo ay iyagu gacantooda xilalkii kaga xayuubiyeen oo ay kala direen Golahoodii degaanka. Xubno badan oo Goleyaasha Degaanka ka mid ah ayaa tartan la galay Guddoomiyayaashii ama Maayarrada Golayaasha taas oo dhalisay xil-ka-xayuubin sadhaysay Goleyaashii Degaanka oo dhan. Waxa kale oo jirta iyaduna in haweenka laga ilaaliyay in ay soo galaan Golayaasha Degaanka. In ka badan 300 oo Xubnood oo ka tirsan Golayaasha Degaanka laba keliya ayaa haween ka ah.

HAWL-GALLADA

Markii ugu horraysayba iyada oo la adeegsanayo madal wadaag ah waxa lagu tallaabsaday in la dhiirri-geliyo doodda laga yeelanayo arrimo door ah oo saamayntooda ku lahaa hawl-galka iyo milgaha wax-qabad ee Golayaashii Degaan ee cusbaa ee la soo doortay. Geeddi-socodkaa waxa hoggaaminayay koox-hawleed ka koobnayd 15 xubnood kuwaas oo ka kala socday ama ka kala tirsanaa: Saraakiil heer Qaran iyo heer Degaanba ah, Xildhibaanno Golayaasha Qaranka ka socda, Culimada Diinta, Ururrada rayidka ah, Madax-dhaqameedyo, Haween iyo qaybo kale oo bulshada ka mid ah. Danayntii ugu mudnayd ee Koox-hawleedku waxay noqotay dibu-eegista Qabyada laba Xeer oo saamayntooda ku leh hawl-galka Golayaasha degaanka: Xeerka 23aad ee Gobollada iyo Degmooyinka iyo Axdiga Caasimadda Hargeysa. Waxa kale oo ay Koox-hawleedku ku heshiisay dareerinta xeer-doceedyo (Bylaws) lagu hago hawl-gallada iyo wax-qabadka Golayaasha Degaanka.

Intii u dhexaysay Maarj 2004tii ilaa Abril 2005tii Akaademiyaddu waxay toddoba waab-hawleed ka qaban-qaabisay Hargeysa, Ceeri-gaabo, Boorame iyo Burco si loo maareeyo arrimo door oo ku taxnaa ama la xidhiidhay Xukun-daaddejinta iyo sidii sharciyeed loogu samayn lahaa. Waab-hawleed kasta waxa ka qayb-galay 40 ilaa 60 qof oo isugu jiray: Xubno Golayaasha degaanka ah, Xildhibaanno iyo dad kale oo masilayay qaybaha kala duwan ee mujtamaca. Isla xilliyadaa APD iyo UN-Habitat waxa kale oo ay wadajir u qaban-qaabiyeen 12 Waab-hawleedyo tababar ah oo loo qabtay Golayaasha Degaanka ee toddoba magaalo oo Somaliland ah, kuwaas oo ay ka soo qayb-galeen ilaa 150 Xildhibaan oo Degaammada ka tirsani. Waxyaabaha ugu mudnaa ee ay tababarrada ku qaadanayeen waxa ka mid ahaa: Maamul-wanaagga, dejinta qorshayaasha wax-qabad iyo istaraatejiyadaha, maaraynta xiisadaha, Qorshaynta Wadaagga ah iyo arrimo kale oo xiisahooda iyo xasaasiyaddoodaba lahaa.

Waxa kale oo lagu tallaabsaday kormeerro lagu tegay goobaha ay shaqadu ka socoto ee gobolada qaarkood sida: Sanaag, Togdheer iyo Awdal. Koox - hawleedku wuxuu qaban qaabiyay laba doodood oo loogu talo galay in hay'adaha wadaniga ah iyo bulshada rayidka ahi ay fursad ugu helaan ay ra'yigooda kaga dhiibtaan xukun-daadejinta. Dooda hore waxay ku saabsanayd waayo-aragnimadii laga korodhsaday doorashooyinkii 2002 dii. Dooda labaad waxay ku saabsanayd hay'ada biyaha ee Boorame iyo markii shirkad gaar ahaaneed laga dhigay qaabkii ay u hawl gashay.

GUULAHII LA GAADHAY

Hawl-galo badan oo lagu tallaabsaday oo ay ka mid ahaayeen qaban-qaabinta madasha doodda madaniga ah, tababarrada Xubnaha Golayaasha Degaanka iyo dib-u-habaynta shuruucda ka dib, Akaademiyaddu waxay door fiican ka ciyaartay sidii dadweynaha loogu faafin lahaa xukun-daadejinta iyo hogaamiyayaasha qaran ee go'aan-qaadashadoodu saameynta ku leedahay dalkan iyo dadkan. Labadii sannadood ee ugu dambeeyay guulaha la xaqiijiyay waxa ka mid ah:

• Dib-u-habayntii Xeerka Gobollada iyo Degmooyinka: tan iyo samayntiisii bilowgii 2004tii Xeerka 23aad wuxuu halbowle u noqday doodda ka taagan habka ay dawladda dhexe ula xidhiidhayso Golayaasha Degaanka. Taasi waxay ku daddejisay koox-hawleedkii in uu dib u eego Qabyadii Xeerka si Golaha Wakiillada loogu diyaariyo Qabyo intii hore ka hufan. In kasta oo aanu Xeerkaasu ka gudbin Golihii hore ee Wakiilada, Juulay 2006dii ayuu Golaha cusubi oggalaaday isaga oo dib-u-habayn iyo wax-ka-beddel ku sameeyay. Golaha Guurtida ayaa is-na bishii October 2006dii dib u eegay ka dibna ansixiyay X xeerkaasi,
  
• Dib-u-habayntii Axdiga Caasimadda Hargeysa: iyada oo la raacayo qabyadii xeerkii UN-Habitat soo samaysay ee Caasimadda ee Wasaarada Arimaha Guduhuna dib u eegtay, koox-hawleedku isaga oo dib u habayn ku sameeyay Qabyada Axdigaas ayuu u gudbiyay Guddi-hoosaadka Arrimaha Gudaha ee Golaha Wakiillada. Maanta, Axdigaasi wuxuu ka mid yahay 22tan mashruuc Xeer oo hor yaalla Golaha Wakiillada ilaa maantana aan loo qaban waqti laga dodo,
• Samaynta Xeer-hoosaadyo midaysan: Afar sannadood ka dib markii la doortay Goloyaasha Degaanka ee Somaliland ma laha Xeer- hoosaadyo midaysan oo ay ku shaqeeyaan. Bishii Meey 2005tii Koox-hawleedku wuxuu qaban-qaabiyay taxane waab-hawleedyo ah oo xubnaha Goloyaasha Degaanka iyo bulshaduba ay ra'yigooda isugu geynayaan si wareegto Wasaaradeed loogu soo saaro Xeer-hoosaad midaysan. Ayaandaro, hawshaas waxa hadheeyay doorashooyinkii Golaha Wakiillada oo sababay in aanay wax natiijo ahi ka soo bixin,
• Waab-hawleedyo dib loogu habaynayay Xeerar: Ujeeddooyinka Barnaamajyada Akaademiga waxa ka mid ah in dadweynuhu ka qayb qaataan diyaarinta xeerarka inta aanu Golaha Wakiilladu oggolaanin. Horraantii 2005tii Akaademiyaddu waxay qaban-qaabisay laba waab-hawleed oo talooyin lagaga soo jeediyay Xeerka Habaynta Dhulka. Talooyinkaa la soo jeediyay waxa ka mid ahaa samaynta Xeerar loo raaco sida dhulka loo isticmaalayo iyo komishan dhulka qorsheeya. Ilaa Abril 2006dii laba Guddi-hoosaad oo ka tirsan Golaha Wakiillada ayaa APD la soo xidhiidhay si shirar iyo doodo loogu qabto,
• Tababarkii Golayaasha Degaanka qaarkood: Tan iyo intii ay UN-Habitat kula bahowday hirgelinta Barnaaamjak Is-xukunka Wanaagsan, Akaademiyaddu kaalin muuqata ayay ka gashay tababarkii Golayaasha cusub ee Degaanka qaarkood, iyada oo barnaamajyadaa ka fulisay: Ceeri-gaabo, Burco iyo Hargeysa. Waxa kale oo Golayaashaa Degaanka lagu tababaray sida loo sameeyo Qorshaynta Wadaagga ah iyo Maareynta Xiisdaha. Si tababarradan loo hirgeliyo
  
• Akaademiyaddu iyada oo kaashanaysa Jaamicadaha Cammuud iyo Hargeysa waxay tarjunntay 14 Buug oo la xidhiidhay xilaka kala geddisan ee Xildhibaanka Golaha Degaanku guto. Akaademiyaddu waxa kale oo ay samaysay Riwaayad
  muddo saacad ah soconaysay oo is-xukunka wanaagsan ku saabsanayd oo toddoba magaalo lagu soo wareejiyay iyada oo dadka daawaday lagu qiyaasay 2,500 oo qof.

WAAYO-ARAGNIMADII LA KASBADAY IYO TALO-BIXIN

Hawl-galladii Akaademiyaddu ka wadday Xukun-daaddejintu waxay xusuus iyo baraarujinba u ahaayeen hoogaamiyayaasha Somaliland, iyaga oo mar walba xusuusinayay hawsha qabyada ah iyo baahida loo qabo in ay Golayaasha cusub ee la soo doortay ku sooraan xil-qaad maamul oo inta maanta jirta ka durugsan amba kaba ballaadhan. Iyadoo ay maqan yihiin xeerarkii aasaasiga ahaa ee xil-gudashadooda qeexi lahaa, waxa loo baahan yahay in la kordhiyo awooddooda dhaqaale iyada oo ay dawladda dhexe u xawilayso dhaqaale ay ku ballaadhiyaan saldhiggooda cashuureed. Waxa hubaal ah in aanay xukun-daaddejintu ku tamarinayn hadal afka baarkiisa ah iyada oo in badani ay daba joogto dano ay leeyihiin oo dib u dhigaya geeddi- socodkaa.

Waxa cad in xukun-daaddejin ka hirgasha Somaliland ay u baaahan tahay dhalan-rog laxaad leh oo lagu sameeyo dhaqanka siyaasadeed ee dalka ka jira si loo hawl-geliyo dadweynaha iyo qaybta gaar ahaaneed ee dhaqaalahaba. Wax badan kumay qaadan shacbiga reer Somaliland inay xaqiiqsadaan in Goloyaashooda degaanku ay noqdaan qaar dadka iyo dalkaba dan ka leh oo aan u ordeyn oo keliya lacag iyo shaqo ay helaan. Waayo-aragnimada ka soo baxday Golayaashii Degaanka ee la doortay ayaa waxay tahay in ay dadku u hanqal taagayaan in ay xisbiyadu doorashada 2007da soo xulaan xubno kuwii hore ka tayo fiican iyadoo isla markaana Guddida Doorashooyinka ee Qaranku ay hubinayso sidii loo shaandhayn lahaa.

Mashruucii tababarka ee UN-Habitat/APD ee Golayaashu Degaanku wuxuu ina baray in loo baahan yahay xubno degaan oo aragti dheer, la tababaray oo xilkas ah. Akaademiyaddu waxay sii wadi doontaa sidii ay u kobcin lahayd taakulaynta caalamiga ah iyo ta gudahaba si loo xaqiijiyo loona dhaqan-geliyo tababarro ku wajahan: siyaasad-dejinta, miisaaniyada, hababka dhaqaale, keydinta iyo hawl-gallada kale ee lagama-maarmaanka u ah dawladaha hoose. Mustaqbalka dhow Akaademiyaddu waxay sii wadi doontaa sidii ay taageero farsamo ugu taakulayn lahayd dawladda Somaliland si loo qorsheeyo hab iyo hannaan qeexa kaalinta dawladaha hoose iyada oo lagu kaabayo tilmaan qeexan oo ku wajahan dhismayaasha dawladaha hoose iyo xilqaadkooda. Akaademiyaddu waxa kale oo ay ku dedaali doontaa in ay la hawl-gasho Golaha Wakiillada si dib-u-habayn loogu sameeyo xeerarka ku wajahan xukun-daaddejinta, dhaqaalaha, cashuuraha iyo arrimaha dhulka.

» Executive Summary in English
» Full Report (english, 1,1 MB)    

» Home